Przyznanie Lublinowi tytułu Europejskiej Stolicy Kultury 2029 (pod hasłem RE:UNION) może uruchomić w mieście procesy, jakich sektor kulturalny i społeczny nie doświadczył od lat, a których tak bardzo potrzebuje. W 2026 roku rozpoczęły się wydarzenia promowane przez Lublin jako włączające się w przygotowanie pod tytuł ESK 2029.
Dlatego przy kawie, herbacie i flipchartach spotkaliśmy się z:
- lubelską młodzieżą w ramach wystawy „Ja a miasto”,
- młodymi artystami w ramach spotkania Sztuka Odpowiedzialna Społecznie,
- przedstawicielami lubelskich NGO i przedstawicielką ESK 2029 w ramach ŚniadaNGO.
Przed Wami wnioski – wyraz troski o to, aby ESK 2029 było procesem wartościowym.
Mini-diagnoza: Rzeczywistość kadr kultury, wyzwania procesowe i środowisko filmowe
Fundamentem sukcesu lubelskiej aplikacji stało się bezprecedensowe zjednoczenie środowiska: powstanie Unii Lubelskich Operatorów Kultury (Konsorcjum zrzeszającego 24 podmioty – 11 miejskich instytucji, 11 NGO, Chatkę Żaka oraz reprezentację ponad 1000 pracowników kadr). Połączenie zasobów instytucjonalnych z elastycznością i wrażliwością organizacji pozarządowych pokazało potencjał wspólnego działania.
Jednocześnie codzienna praktyka zawodowa i dyskusje warsztatowe ujawniają głębokie wyzwania systemowe:
- Praca „od grantu do grantu” i na zakładkę: Organizacje pozarządowe cierpią na brak płynności. Ich działanie z definicji opiera się na ciągłej pracy „na zakładkę” – podczas realizacji jednego wymagającego projektu piszą wnioski na kolejne, co wywołuje chroniczne wycieńczenie zespołów. Sytuacja jest szczególnie trudna dla małych organizacji – przez brak portfolio projektowego zaczynając często muszą skupiać się na krótkich projektach np 1-miesięcznych. Praca na zakładkę w tak krótkich przedziałach czasu są wykańczające. Jednocześnie brak kolejnych finansowań blokuje utrzymanie ciągłości grup odbiorczych czy budowania w środowisku własnej tożsamości jako organizacji.
- Presja gotowego efektu vs. wartość procesu (Przykład środowiska filmowego): Duże systemy finansowania (jak np. PISF czy programy komercyjne) stawiają niemal wyłącznie na profesjonalizację, wielkość i widowiskowość ostatecznego produktu (filmu, spektaklu). Zapominają przy tym o miękkich, relacyjnych i edukacyjnych wartościach samej pracy twórczej. Problem ten dotyka silnego, ale rozproszonego lubelskiego środowiska filmowców i amatorów (LSF, LFF, UFF i inne). Pozyskanie środków na autonomiczne działania filmowe jest niezwykle trudne – projekty filmowe muszą być „doklejane” do innych sztuk albo deklarować dużą skalę produkcji, uniemożliwiając finansowanie regularnych warsztatów, małych form czy samego procesu poszukiwań.
- Mobbing, wypalenie i bariery w komunikacji: Praca ponad siły, brak osłon w kryzysach psychicznych, wypalenie aktywistyczne to problemy, które wymagają wprowadzenia stałych mechanizmów ochronnych i superwizji. Potrzebne jest też przepracowanie dawnych podziałów narastających między niektórymi organizacjami pozarządowymi a miejskimi ośrodkami kultury.
Zapisy Aplikacji ESK 2029: Inwestycja w proces, nowe standardy i kontrola społeczna
Finałowa Aplikacja ESK 2029 obiecuje odpowiedź na te wyzwania, przestawiając wektor z „produkcji wydarzeń” na długofalowe wspieranie ludzi i procesów:
- Inwestycja w wyobraźnię i proces zamiast „fajerwerków”:
„Projekt ESK definiujemy jako inwestycję w wyobraźnię, coś znacznie większego niż wymyślenie bogatego programu wydarzeń czy zestawu nowych festiwali. To praca na rzecz kapitału społecznego, uruchamianie często utajonych zasobów kulturowych Lublina, naprawianie zaniedbań, wypracowanie w społecznym dialogu rozwiązań na przyszłe lata i dekady.” (Aplikacja ESK2029, s.5) - Przestrzeń i wsparcie dla filmu oraz nowych mediów:
W Dzielnicy Przemysłów Kreatywnych (LZT) zaplanowano 10 tys. m² przestrzeni obejmujących m.in. Medialab, Fablab, wsparcie dla twórców wideo oraz pracownie artystyczne. Wśród projektów otwartego naboru ujęto m.in. Let’s Start the Revolution (platforma dla młodych reżyserek) oraz Youth International Film School in Lublin. (Aplikacja ESK2029, s.31, 35, 63) - Powołanie organizacji Watchdogowej (Niezależność i transparentność):
„Aby zbudować zdrowe środowisko dla twórczości, powołamy watchdogową organizację pozarządową skupioną na wsparciu sektora kultury i transparentności jej zarządzania – bezpieczne miejsce do otwartej rozmowy o nierównościach, nadużyciach, wykluczeniach i traumach, o braku work-life balance, traumie, wypaleniu zawodowym i aktywistycznym, mobbingu, manipulacji i gaslightingu.” (Aplikacja ESK2029, s.46) - Moduł wsparcia psychicznego kadr Culture. Safe Space:
„W ramach działań Przestrzeni będziemy realizować moduł Culture. Safe space. Będzie to program edukacyjny dotyczący zdrowia psychicznego osób pracujących w kulturze […] wsparcie warsztatowe dla kadr kultury, wprowadzenie superwizji pozwalających udoskonalać metody pracy i dbać o pracowniczy dobrostan.” (Aplikacja ESK2029, s.29) - Niezależna ewaluacja i Otwarte Dane (Open Data):
Ewaluację procesu poprowadzi niezależny Interdyscyplinarny Zespół Badawczy pod koordynacją UMCS, a raporty i dane będą sukcesywnie publikowane na portalu otwartedane.lublin.eu. (Aplikacja ESK2029, s.10) -
Odpowiedź na brak dobrostanu – Bezpieczne środowisko i Watchdog
- Rozumiejąc problem wypalenia zawodowego, presji i niesymetrycznych relacji władzy w sektorze kultury, w dokumencie zapisano:
„Aby zbudować zdrowe środowisko dla twórczości, powołamy watchdogową organizację pozarządową skupioną na wsparciu sektora kultury i transparentności jej zarządzania – bezpieczne miejsce do otwartej rozmowy o nierównościach, nadużyciach, wykluczeniach i traumach, o braku work-life balance, traumie, wypaleniu zawodowym i aktywistycznym, mobbingu, manipulacji i gaslightingu.” Otwartym pytaniem pozostaje w jaki sposób miałaby funkcjonować organizacja pozarządowa watchdogowa, która ma być jednocześnie powołana przez ESK2029, co samo w sobie stanowi sprzeczność.
Dlaczego to ważne?
Aplikacja ESK 2029 daje sektorowi pozarządowemu, niezależnym grupom twórczym (w tym filmowcom) oraz pracownikom instytucji realne obietnice zmiany myślenia o kulturze. To przejście od wymuszania „festiwalowych wyników” do docenienia ciągłości pracy, warsztatu i zdrowia psychicznego zespołów.
Sfinansowano ze środków UE. Wyrażone poglądy i opinie są jedynie opiniami autora lub autorów i niekoniecznie odzwierciedlają poglądy i opinie UE lub programu Europejski Korpus Solidarności. UE ani podmiot udzielający dotacji nie ponoszą za nie odpowiedzialności.
Logotypy [ESK Lublin 2029 / Miasta Lublin] zostały zamieszczone w materiale wyłącznie w celach informacyjnych oraz jako ilustracja do prowadzonego komentarza publicystycznego. Właścicielem praw do chronionych znaków towarowych i graficznych jest Urząd Miasta Lublin. Niniejsza publikacja ma charakter całkowicie niezależny – nie jest oficjalnym stanowiskiem Miasta Lublin, nie jest przez nie finansowana, sponsorowana ani w żaden inny sposób powiązana z organami samorządowymi.